( 1 ) الف ) كارل بروكلمان در تاريخ ادبيات خود دربارهء ابن اعثم چنين مىآورد : محمّد بن على ( و گفته شده است ابو محمّد على ) بن اعثم كوفى در گذشته در حدود سال 314 هجرى كه برابر است با سال 926 ميلادى . نگاه كنيد به : 16 . Frahn . Indicationbibli oyraphiques . P 541 Z . V . Toeschicht schreiber وستنفيلد تاريخ در گذشت او را زمانى بس ديرتر از 314 آورده است . نيز نگاه كنيد به : مجلهء مجمع علمى عربى 6 : 142 - 143 . او راست : « كتاب الفتوح » كه تاريخى است قصّه گونه دربارهء فتوحات و شرح زندگى نخستين خلفا تا زمان يزيد بن معاويه بر اساس نظر شيعيان [ ( 4 ) ] : توپقابى سراى 2956 . نگاه كنيد به : 47 . Z . V . Togan . KorociCzondAnch . III احمد كوفى داستان گشودن شوش و گريختن يزد گرد و كشته شدن او را از اين كتاب به فارسى ترجمه كرده و اين همان داستانى است كه جرانز ( Gerrans ) در منبع زير آن را به انگليسى در آورده است : The History Of TheC onquest Of Zoosand The Flightand Murder Of Yesdejherd , Transl . From The Pers OfA . B . Asem OfCufaby B . Gerransin . 163 . 63 . Ouseleyor . coll . I - متن فارسى در منبع ذيل منتشر شده است : . 161 - 152 Wilkens . Chrestomathie - و در منبع زير به آلمانى برگردانده شده : . 161 . As . MuseumII - بخش مربوط به گشودن نوبه در منبع زير آمده است : . [ ( 5 ) ] 333 . The Invasion Of NubiabyW . Ouseley . orcoll . I

--> [ ( 4 ) ] ظاهرا تاريخ نويسان عرب به اين اثر اشاره نمىكنند . امكان دارد كه نويسندگان اهل سنّت ، به دليل تمايل او به تشيع ، نسبت به او بىاعتنا بوده‌اند ( ادبيات فارسى بر مبناى تأليف استورى ، 2 ، 881 ) . همين منبع اشاره مىكند كه شايد ابن اعثم در كار خود از متن كامل « روايت موسوم به باهلى » در فتح آسياى ميانه بهره برده باشد ؛ چه ، به گفتهء آ . ن . كرات ، كتاب بلعمى در بيشتر موارد با ابن اعثم تطابق دارد نه با طبرى . و اين نشان مىدهد كه ، بلا واسطه يا از طريق اقتباس ، از مأخذ واحدى بهره‌مند شده‌اند . [ ( 5 ) ] تاريخ الادب العربى ، كارل بروكلمان ، ترجمهء عربى دكتر عبد الحليم نجار ، چاپ 1969 ، دار المعارف مصر ، ج 3 ، ص 55 - 56 .